नैसर्गिक संसाधनांचा एकतर गैरवापर केला जातो किंवा वापरकर्त्यांच्या स्वार्थी हेतूंसाठी मोठ्या प्रमाणावर शोषण केले जाते. अशा संसाधनांच्या वापरातील निष्काळजीपणाचा परिणाम पर्यावरणीय विकारांना होतो. संसाधनांचा ऱ्हास आणि संसाधनांचा पुनर्वापर हे प्रशासनाचे ज्वलंत मुद्दे बनत आहेत. जमीन, पाणी, खनिजे, हवा आणि इको-सिस्टमशी विकृत मानवी व्यवहारामुळे ते अस्वस्थ आहेत. सामाजिक-सांस्कृतिक आणि नैतिक मूल्यांसह पर्यावरणीय मूल्यांनी नैतिक ‘वाढीला मर्यादा’ घातल्या आहेत.
कार्बनची मूळ सेंद्रिय रचना संरक्षित राखल्याशिवाय माती आणि पाणी पूर्णपणे खराब केले जात आहे किंवा शोषण केले जात आहे विशेषत: मातीत, जे पृथ्वीच्या पर्यावरण व्यवस्थेसाठी आवश्यक आहे. खरं तर, पृथ्वीची मूळ रचना कार्बनने बनलेली आहे. अजैविक घटकांनी निसर्गाशी मानवी संवाद साधून मातीची सेंद्रिय रचना नष्ट केली आहे. हे पर्यावरणीय विकारांचे एक कारण आहे. संसाधनांचा वापर वाढीसाठी किंवा पुनरुत्पादनासाठी किंवा संसाधनांचा पुनर्वापर हा खरे तर अर्थशास्त्राचा विषय आहे, म्हणून, सार्वजनिक प्रशासनात संसाधन अर्थशास्त्र, जैव-अर्थशास्त्र, पर्यावरणीय आणि हरित अर्थशास्त्र हे महत्त्वाचे मुद्दे बनत आहेत. हे विषय कृषी विद्यापीठांमध्ये शिकवले जाणे आवश्यक आहे.
जमीन, उत्पादनासाठी एक पारंपारिक इनपुट आहे. आर्थिक टंचाईवर जमिनीचे क्षेत्रफळ आणि जमिनीच्या गुणांचा प्रभाव हा बराच काळ वादाचा विषय आहे. आउटपुटवर जमिनीच्या प्रमाणाच्या भूमिकेच्या विश्लेषणामध्ये उत्पादन कार्याचे उत्कृष्ट अनुप्रयोग समाविष्ट आहेत. परंतु जमिनीच्या गुणवत्तेचे आणि जमिनीच्या वैशिष्ट्यांचे विश्लेषण अगदी अलीकडचे आहे आणि ते कमी सिद्ध झाले आहे. पाण्याच्या मोठ्या प्रमाणात खतांचा वापर केल्यास जमिनीत सिंचनाचे पाणी देखील खराब होते.
हरितक्रांती कार्यक्रमांतर्गत कृषी क्षेत्रात लक्षणीय बदल झाल्याचे दिसून आले आहेत. खतांचा वापर, कीटकनाशके, सिंचन, एच.वाय.व्ही.पी. बियाण्यांमध्ये वाढ उत्तम शेतीसाठी केली गेली. तथापि, अशा जैवतंत्रज्ञानाच्या वापरामुळे शेतीबाहेरील परिणाम जसे की, पाण्याची गुणवत्ता, मातीची गुणवत्ता, भूगर्भातील पाण्याची क्षमता, क्षारता आणि मानवी आरोग्य आणि जैवविविधता यांचे दीर्घ कालावधीत नुकसान झाले आहे. अजैविक खतांच्या वापरामुळे सेंद्रिय पदार्थांच्या कमतरतेमुळे मातीची पोषक द्रव्ये नष्ट होतात, त्यामुळे पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता कमी होते, ज्यामुळे पुन्हा कॉम्पॅक्शन, वाढीव प्रवाह आणि मातीची हानी होते. याशिवाय, खतांच्या वापरामुळे पृष्ठभागावरील पाणी आणि भूजलामध्ये गळती यामुळे गंभीर पर्यावरणीय परिणाम आहेत, जसे की इरोफिकेशन (खते रन-ऑफ/लीचिंगमुळे नायट्रोजन आणि फॉस्फरस जास्त प्रमाणात सांद्रता). यामुळे शैवालाची स्फोटक वाढ होते, ऑक्सिजन कमी होतो आणि माशांचा मृत्यू होतो आणि जैवविविधता नष्ट होते. कीटकनाशकांचा आरोग्य आणि पर्यावरणीय प्रभाव दुर्लक्षित करता येणार नाही. त्याचप्रमाणे, सिंचनामुळे पाणी साचणे, क्षारीकरण, धूप, क्षार, कृषी रसायने आणि विषारी लीचार्ट्समुळे जमीन खराब होते.
अत्यंत सुपीक जमिनीतील मातीची क्षारता ही पर्यावरण आणि पर्यावरणातील सर्वात गंभीर विकारांपैकी एक आहे. पश्चिम महाराष्ट्रातील ऊसासारख्या विशिष्ट पिकांच्या लागवडीदरम्यान रासायनिक खतांचा अयोग्य वापर आणि सिंचनाच्या पाण्याचा अवैज्ञानिक वापर यामुळे पिकांच्या वाढीसाठी सूक्ष्मजीव कमी होतात. पश्चिम महाराष्ट्राच्या काही भागांमध्ये, मातीच्या क्षारतेने गंभीर समस्या निर्माण झाल्या आहेत, जे सुधारण्यासाठी आपल्या सर्व प्रयत्नांची कस लागते. मातीच्या क्षारीकरणामुळे जमिनीचा पोत, मातीची रचना आणि मातीची उत्पादक सामग्री बिघडलेली आहे, परिणामी गेल्या 20-25 वर्षांपासून पीक उत्पादनात सतत घट होत आहे. कॅल्शियम, मॅग्नेशियम आणि सोडियमच्या क्लोराईड्स, सल्फेट्स, फॉस्फेट्स, कार्बोनेट आणि बायकार्बोनेटच्या संचयनामुळे मातीची क्षारता सामान्यत: विकसित होते. साधारणपणे, पिकास लागू केलेल्या कृत्रिम खतांच्या बेसल डोसपैकी सुमारे 20 टक्के पीक शोषण करून वापरतात, उर्वरित भाग जमिनीवर खाली साचतो, परिणामी जमिनीवर पुन्हा क्षारतेत वाढ होते. सिंचनाच्या पाण्याचा सतत वापर आणि शेतकऱ्यांनी अधिक लागवडीयोग्य जमीन मिळविण्याच्या लालसेपोटी नैसर्गिक आणि मुक्त वाहणाऱ्या नाल्यांना रोखल्यामुळेही शेतीयोग्य जमीन खराब झाली आहे. जिप्सम (कॅल्शियम सल्फेट) सारखे रासायनिक सुधारक सामान्यत: माती सुधारक म्हणून उपयुक्त आहेत, जास्त कॅल्शियम किंवा सल्फेट असलेल्या मातीत जिप्सम व्यतिरिक्त ते घेणे आवश्यक आहे. जास्त कॅल्शियम असलेल्या मातीत सल्फरचा वापर केला जाऊ शकतो.
माती सुधारण्याच्या समस्येचा तिसरा दृष्टीकोन म्हणजे धैंचा, (सेस्बेनिया अक्युलेटा) सारख्या पिकांचा समावेश असलेल्या सेंद्रिय पद्धतीचा समावेश आहे, ज्यामध्ये क्षार शोषून घेण्याची आणि क्षारता किंवा क्षारता तटस्थ किंवा कमी करण्याची क्षमता आहे. जेणेकरून जमिनीवर सामान्य पुन्हा पीक घेणे शक्य होईल किंवा हिरवळीचे खत, कंपोस्ट आणि शेणखत यांचा वापर करून या प्रकारची सेंद्रिय पद्धती अधिक कार्यक्षमतेने बनविली जाऊ शकते. साहजिकच, ही समस्या इतकी चिंताजनक बनली आहे की, बाधित जमिनी एकतर पूर्णपणे लागवडीपासून दूर गेल्या आहेत आणि त्यानंतरच्या काही वर्षांत अनेक हजार हेक्टर क्षेत्र देखील आणखी प्रभावित होईल. याचा गंभीर परिणाम ऊसासह इतर पिकांच्या उत्पादनावर झाला आहे. आतापर्यंत अनेक साखर कारखाने आणि महाराष्ट्रातील कामगारांना टिकवून ठेवणारे सर्वात महत्त्वाचे नगदी पीक ऊस आहे. दुर्दैवाने, शेतकरी किंवा सरकारी किंवा निमशासकीय संस्थांनी अयोग्य कृषी निविष्ठा व्यवस्थापनामुळे जमिनीची सुपीकता आणखी बिघडते आहे. पश्चिम महाराष्ट्रातील ऊस पट्ट्यातील जमीन पुनर्संवर्धन आणि माती संरक्षणासाठी जनआंदोलन केले पाहिजे.
महाराष्ट्र राज्याच्या पश्चिम भागातील खासगी आणि सहकारी उपसा सिंचन योजनांच्या क्षेत्रामध्ये मातीच्या क्षारतेची वाढती समस्या दर्शवते. कमांड एरियामध्ये बारमाही सिंचनाच्या पाण्यामुळे पाणी तुंबलेल्या भागात क्षारता येते. परंतु सुपीक लागवडीखालील जमिनीतील क्षारतेला निचरा नसणे आणि सिंचनाच्या पाण्याचा गैरवापर आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील ऊसासारख्या व्यावसायिक पिकांसाठी रासायनिक खतांचा प्रचंड डोस यामुळे होतो.
पश्चिम महाराष्ट्रातील खासगी आणि सहकारी उपसा सिंचनामुळे संपूर्ण क्षारपड क्षेत्र वाढत आहे. 2015-16 मध्ये क्षारतेमुळे संपूर्ण अनुत्पादक जमीन 11,000 हेक्टरपेक्षा जास्त होती.
- सांगली (177 गावे) 7157 हेक्टर क्षेत्र
- कोल्हापूर (25 गावे) 2399 हेक्टर क्षेत्र
- सातारा (98 गावे) 247 हेक्टर क्षेत्र
- पुणे (दौंड) (85 गावे) 783 हेक्टर क्षेत्र
- सोलापूर (39गावे) 482 हेक्टर क्षेत्र
एकूण-11,068 हेक्टर क्षेत्र
साधारणपणे, जलस्रोतांचे चुकीचे व्यवस्थापन आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील ऊस लागवडीचे चुकीचे पीक-प्राधान्य यासाठी शेतकऱ्यांना दोषी धरले जाते. पश्चिम महाराष्ट्रातील सहकारी साखर कारखान्यांचे स्थान साहजिकच ऊस लागवड करण्यास भाग पाडत आहे. नदीपात्रावरील सहकारी उपसा सिंचन योजना शेतकऱ्यांच्या गटाद्वारे व्यवस्थापित केल्या जातात, त्यादेखील साखर सहकारी संस्थांच्या फायद्यासाठी स्थापित केल्या आहेत आणि प्रेरित केल्या जातात. परंतु, आता ऊस पिकाच्या घटत्या उत्पादनामुळे आणि प्रदेशातील माती क्षारयुक्त झाल्यामुळे वाढत्या लागवडीच्या खर्चामुळे ऊस शेती कमी फायदेशीर होत आहे.
स्वाभाविकता, जवळजवळ सर्व प्रकारच्या मातीत कमी-अधिक प्रमाणात क्षार आढळतात. सर्व प्रकारच्या मातीत, अगदी दमट हवामानात तयार झालेल्या जमिनीत काही प्रमाणात पाण्यात विरघळणारे क्षार असतात. दमट हवामानातील खारट नसलेल्या मातीतही कॅल्शियम आणि मॅग्नेशियम क्षार असतात. रखरखीत आणि खारट नसलेल्या मातीत मोठ्या प्रमाणात आणि विविध प्रकारचे क्षार असतात आणि त्यामध्ये अदलाबदल करण्यायोग्य सोडियमची टक्केवारी जास्त असते.
जमिनीची क्षारता, सिंचन पाणी साचल्यामुळे होते, जी पुन्हा ऊसाच्या पट्ट्यातील मातीच्या क्षारतेपेक्षा वेगळी आहे. जमिनीच्या पृष्ठभागाजवळील भूजलाच्या वाढीमुळे पाणी साचल्याने जमिनीची उत्पादकता कमी होते. ऊस पिकासाठी पाण्याची किमान सरासरी खोली (म्हणजे जमिनीच्या पृष्ठभागाखाली) चिकणमातीसाठी 1.0, चिकणमाती/गाळ मातीसाठी 0.9 आणि वालुकामय जमिनीसाठी 0.8 मी. दर्शविली जाते. पाणी साचलेल्या भागात पाण्याची पातळी पृष्ठभागाच्या वर जाते. पाणी साचल्याने बाष्पीभवन, बाष्पोत्सर्जन आणि भूजल प्रवाहाद्वारे घुसखोरी आणि विसर्जनाचे संतुलन बिघडते. कमी निचरा क्षमतेसह, जास्त बाष्पीभवनामुळे जमिनीच्या वरच्या क्षितिजात क्षार जमा होतात. पाणी साचणे हे खारटपणाशी जोडलेले आहे, दोन्ही चुकीच्या सिंचन व्यवस्थापनामुळे घडले आहे.
उसाच्या पट्ट्यातील मातीचे क्षारीकरण हे रासायनिक खतांचा असमतोल डोस आणि ऊस पिकासाठी सिंचनाच्या पाण्याचा अवैज्ञानिक वापर यांचा परिणाम आहे. तथापि, क्षारयुक्त शेतातील भूगर्भातील अतिरिक्त पाणी (खारट) काढून टाकल्यास, जमिनीची सुपीकता पुनर्संचयित केली जाऊ शकते. केवळ क्षारयुक्त पाण्याचा निचरा करण्याव्यतिरिक्त काही उपायांचा अवलंब करून जमिनीची उत्पादकता पुनर्संचयित केली जाऊ शकते. महाराष्ट्र राज्यातील जवळपास सर्वच भागात समस्याप्रधान माती सामान्यत: कमी-अधिक प्रमाणात आढळून येतात. याशिवाय, त्यांच्या वैशिष्ट्यांमध्ये विविध प्रकारचे फरक आहेत. ऊस पट्ट्यातील मातीची क्षारता महाराष्ट्रातील अकोला, अमरावती आणि बुलढाणा जिह्यांतील पाणी साचण्यापेक्षा वेगळी आहे. ऊस पट्ट्यातील क्षारीकरण मानवनिर्मित आहे आणि ऊस पिकासाठी निविष्ठांच्या अवैज्ञानिक वापराचे कारण आहे. माती आणि पाणी तपासणी अहवालातून ऊस पट्ट्यातील क्षारपड जमिनीची विविध वैशिष्ट्यो उघड होतात.
– डॉ. वसंतराव जुगळे